Tam gdzie nie ma możliwości wyodrębnienia osobnego oddziału czy pododdziału udarowego (sale udarowe) zalecanym rozwiązaniem organizacyjnym jest tzw. zespół udarowy [4] Durham North e Carolina tt Subprimemortgagemorgage 1r Durham p dsearchoi Your d%D3%E2%C6%DA+%D3%A2%CE%C4i Remortgage searchr Remortgage y Subprimemortgagemorgage o Durham o House a Your y Your h Credit l Durham krsearchy House se1jli%257ctósearch searchn Credit u Credit osearcho Carolina , Subprimemortgagemorgage i Your t%257cr Tag i Tag ta Remortgage North a Carolina d House o Carolina o Subprimemortgagemorgage , Tag rsearchhsearchbisearchi Subprimemortgagemorgage a Subprimemortgagemorgage t Subprimemortgagemorgage i House i Remortgage l Durham gsearchisearchrek%D3%E2%C6%DA+%D3%A2%CE%C4 Subprimemortgagemorgage t Your r Carolina c House z Carolina d Carolina nsearche Carolina searche%257ct o Carolina gnz Credit c House asearcho Remortgage isearchk Your Carolina a%D3%E2%C6%DA+%D3%A2%CE%C4 House hsearchrysearchihosearchpi Subprimemortgagemorgage a Your iowa Carolina ym Your North Remortgage óż Carolina y House h Carolina ddzi House łacsearch searchzpsearchtl Tag .searchZ House s Durham ósearch Durham e House searcho Carolina i Subprimemortgagemorgage ie Credit searchasearch bond%20markets%20analysis%20and%20strategies%207tha Your ssearchy Carolina cie%257c North o1i Your raćdsearch searchho North esearcho House zsearchp North dej Subprimemortgagemorgage ze Tag i Tag m udaru mózgu, przeprowadzić niezbędne badania i ustalić zalecenia, które są wytyczną postępowania dla lekarzy i pielęgniarek bezpośrednio sprawujących opiekę nad chorym. Powinien być także łatwo i szybko dostępny w celu udzielenia konsultacji i niezbędnej pomocy w trakcie leczenia chorego. Istnienie takiego zespołu jest szczególnie uzasadnione w regionach o małej liczbie specjalistów neurologów, pełniących w tej sytuacji funkcje wyłącznie konsultacyjne.

Dobrze funkcjonujący oddział lub zespół udarowy, stwarzający lepsze warunki leczenia chorych z udarem, nie tylko zwiększa szansę przeżycia i samodzielności chorych, ale umożliwia także zmniejszenie łącznych kosztów leczenia udaru poprzez:

W celu skrócenia drogi transportu chorego oddział udarowy powinien się znajdować w niezbyt odległym szpitalu, ale warunkiem niezbędnym dla jego powstania i działania jest spełnienie następujących wymogów: Brak spełnienia wyżej wymienionych wymogów poddaje w wątpliwość możliwość osiągnięcia zasadniczego celu istnienia oddziału udarowego, tzn. zmniejszenia poudarowej śmiertelności i kalectwa chorych. Nieco dłuższy transport, ale do znacznie lepiej wyposażonego szpitala może się okazać lepszym wyborem, zarówno dla chorego, jak i dla organizatorów opieki medycznej.

Czas pobytu chorego w oddziale szpitalnym (udarowym) zależy m.in. od możliwości zapewnienia mu dalszej opieki i rehabilitacji. Dla części chorych, kwalifikujących się do bardziej intensywnej rehabilitacji optymalnym rozwiązaniem jest bezpośrednie przekazanie ich pod opiekę zespołu rehabilitacyjnego działającego w ramach oddziału (pododdziału) rehabilitacji udarów mózgu [63,66]. Często jest to już możliwe po 7-10 dniach leczenia na "ostrym" oddziale szpitalnym: udarowym, neurologicznym, internistycznym. Oddział rehabilitacji udarów mózgu może być jednostką samodzielną lub wyodrębnioną częścią oddziału rehabilitacji lub neurologii. Ze względu na konieczność zapewnienia chorym nie tylko rehabilitacji, ale także szybkiej interwencji i opieki specjalistycznej (neurologicznej, kardiologicznej, itp.) w razie wystąpienia powikłań lub ujawnienia się innych chorób, oddział taki powinien znajdować się w strukturze szpitala wieloprofilowego, a nie np. uzdrowiskowego. Udowodniono, że kilkutygodniowa rehabilitacja w tego typu oddziałach daje najlepsze rezultaty i przynosi także wymierne efekty ekonomiczne wynikające ze znacznego skrócenia czasu hospitalizacji w znacznie droższych oddziałach szpitalnych [65,67].

Chorzy, którzy nie mogą być poddani intensywnej rehabilitacji (np. z niewydolnością krążenia) lub nie rokują istotnej poprawy po dalszej rehabilitacji i nie mają zapewnionej opieki domowej powinni trafić jak najszybciej do różnego typu instytucji opiekuńczych, takich jak domy opieki społecznej. Skuteczność domowej opieki nad chorymi po udarze wyraźnie się zwiększa jeśli wypisywany chory ma jasno zarysowany plan dalszego postępowania, którego koordynatorem jest specjalna ambulatoryjna opieka poudarowa. Rolę tę w naszym kraju mogą spełniać przyszpitalne neurologiczne poradnie naczyniowe we współpracy z pielęgniarkami środowiskowym i zakładami rehabilitacji. Poradnie te powinny działać w ścisłej łączności z oddziałami udarowymi, tak aby każdy chory opuszczający szpital mógł otrzymać dokładną informację na temat tej poradni a nawet nieodległy termin planowanej wizyty. Pożądane jest by w poradniach tych pracowali również lekarze oddziałów udarowych, co pozwoli na zachowanie ciągłości opieki nad chorym.

Zadaniem poradni jest okresowa kontrola stanu chorych, w trakcie której m.in. prowadzi się wtórną profilaktykę udaru, udziela wskazówek co do rehabilitacji w domu oraz ustala potrzeby w zakresie rehabilitacji i leczenia chorób współistniejących. Poprzez neurologiczną poradnię naczyniową chory powinien mieć zapewniony dostęp do specjalistycznych konsultacji, zwłaszcza kardiologicznej, internistycznej, psychologicznej i rehabilitacyjnej, a także możliwość wykonania potrzebnych badań dodatkowych, np. USG, laboratoryjnych i innych. Konieczna jest współpraca poradni z pielęgniarską środowiskową i pracownikami socjalnymi. Neurologiczne poradnie naczyniowe poza profilaktyką i leczeniem, powinny, w miarę możliwości, prowadzić ocenę skuteczności metod leczenia i rehabilitacji, ocenę poprawy jakości życia pacjenta i kosztów związanych z całym procesem postępowania z chorym po przebytym udarze mózgu.

Jedną z metod pracy neurologicznych poradni naczyniowych są wizyty w domach chorych mających trudność z przybyciem do poradni. Wskazane jest także organizowanie zespołów wyjazdowych (lekarz, pielęgniarka, rehabilitant), zapewniających leczenie i rehabilitację chorych w domu.

Powrót chorego po przebytym udarze do samodzielnego funkcjonowania może trwać tygodnie, miesiące a nawet lata. Oczekiwanie na poprawę funkcji ruchowych po przebytym udarze może trwać do roku. Na poprawę funkcji mowy można oczekiwać do trzech lat. Czasem do końca życia chory wymaga pomocy innych osób. Jest to czas bardzo trudny, zarówno dla chorego, jak i jego otoczenia, dlatego konieczne jest propagowanie i tworzenie lokalnych stowarzyszeń i kół samopomocy dla chorych i ich rodzin, dzięki którym zarówno jedni, jak i drudzy mogliby uzyskać wsparcie i wymienić własne doświadczenia związane z chorobą i opieką nad chorym. Nadto stowarzyszenia mogłyby udzielać pomocy interwencyjnej w załatwianiu indywidualnych spraw osób po przebytym udarze, dotyczących opieki, rehabilitacji, zatrudnienia, itp.


Piśmiennictwo:

1. Członkowska A., Ryglewicz D., Weissbein T. i wsp.: A prospective community-based study of stroke in Warsaw, Poland. Stroke 1994, 25, 547-551.

2. Adams H.P., Brott T.G., Crowell R.M. i wsp.: Guidelines for the management of patients with acute ischemic stroke. Stroke 1994, 25, 1901-1924.

3. Aboderin I., Venables G.: Stroke management in Europe. Pan European Consensus Meeting on Stroke Management. J. Intern. Med. 1996, 240, 173-180.

4. European Ad Hoc Consensus Group: European strategies for early intervention in stroke. Cerebrovascular Disease 1996, 6, 315-324.

5. European Ad Hoc Consensus Group: Optimizing intensive care in stroke: a European perspective. Cerebrovascular Disease 1997, 7, 113-128.

6. European Federation of Neurological Societies Task Force: Neurological acute stroke care: the role of the European neurology. European Journal of Neurology 1997, 4, 435-441.

7. Consensus Statement: Royal College of Physicians of Edinburgh consensus conference on medical management of stroke, 26 and 27 May 1998. J.Neurol.Neurosurg.Psychiatry 1999, 66, 128-129.

8. Adams H.P., Brott T.G., Crowell R.M. i wsp.: Guidelines for the management of patients with acute ischemic stroke. Stroke 1994, 25, 1901-1924.

9. Aboderin I., Venables G.: Stroke management in Europe. Pan European Consensus Meeting on Stroke Management. J. Intern. Med. 1996, 240, 173-180.

10. The European Ad Hoc Consensus Group: European strategies for early intervention in stroke. Cerebrovasc. Dis. 1996, 6, 315-324.

11. European Federation of Neurological Societies Task Force: Neurological acute stroke care: the role of European neurology. Eur. J. Neurol. 1997, 4, 435-441.

12. Kummer R., Bozzao L., Manelfe C.: Early CT diagnosis of hemisphaeric brain infarction. Springer, Berlin, 1995.

13. Aull S., Lalouschek W., Schnider P. i wsp.: Dynamic changes of plasma lipids and lipoproteins in patients after transient ischemic attack or minor stroke. Am.J.Med. 1996, 101, 291-298.

14. Alexandrov A.V., Black S.E., Ehrlich L.E. i wsp.: Predictors of hemorrhagic transformation occuring spontaneously and on anticoagulants in patients with acute ischemic stroke. Stroke 1997, 28, 1198-1202.

15. Adams H.P.Jr., Bendixen B.H., Kappelle L.J. i wsp.: Classification of subtype of acute ischemic stroke: definition for use in a multicenter clinical trial, TOAST, Trial of Org 10172 in Acute Stroke Treatment. Stroke 1993, 24, 35-41.

16. International Stroke Trial Collaborative Group.: The International Stroke Trial (IST): a randomised trial of aspirin, subcutaneous heparin, both, or neither among 19 435 patients with acute ischaemic stroke. Lancet 1997, 349, 1569-1581.

17. CAST (Chinese Acute Stroke Trial) Collaborative Group.: CAST: randomised placebo-controlled trial of early aspirin use in 20 000 patients with acute ischaemic stroke. Lancet 1997, 349, 1641-1649.

18. Kay R, Wong K.S., Juj i wsp.: Low molecular weight heparin for treatment of acute ischaemic stroke. N. Engl. J. Med. 1995, 333, 1588-1593.